وقتی در پائیز شرایط ناگوار میشود، حیوانات منزوی میشوند. اما آنها از کجا میدانند وقت آن رسیده است که از خواب زمستانی برخیزند؟
به گزارش روزنامه الکترونیکی دانش و فناوری ـ ستنا، با وجود برف و یخ در زمستان یافتن غذا دشوار است و برای حیوانات تحمل این شرایط آسان نیست. برخی از انواع حیوانات به هیچ وجه توانایی تطابق با این شرایط نامناسب را ندارند ـ از این رو به خواب زمستانی فرو میروند. وقتی در پائیز شرایط ناگوار میشود، آنها منزوی میشوند و به خواب میروند تا این که روزها بلند تر شوند و بهار معتدل دوباره از راه برسد. اما موش زمستان خواب کوهی، جوجه تیغی و دیگر حیوانات در پناهگاه تاریک خود از کجا میدانند که وقت آن رسیده است تا از خواب زمستانی بیدار شوند؟
یولیان هایرمان از انجمن حفاظت محیط زیست آلمان میگوید: «تنها دما نیست که در این امر مؤثر است، گاهی اوقات روزهای گرم در زمستان نیز وجود دارد، در این صورت، اگر حیوانات به خواب رفته بیدار میشدند، وضعیت ناگواری پیش میآمد.»
البته روندهای دقیقی که منجر به بیدار شدن در بهار میشوند، هنوز به طور قطعی روشن نشدهاند. علاوه بر افزایش دمای محیط اطراف، عوامل دیگری نیز در این امر دخیل هستند. به گفته هایرمان: «نوعی ساعت دورنی در حیوانات وجود دارد.»
بدین ترتیب محققان احتمال میدهند که برای مثال افزایش رو به رشد فرآوردههای نهایی سوخت و ساز در بدن میتواند به عنوان سیگنال بیداری در بهار عمل کند. آنگاه اگر زمگ ساعت زیستی به صدا درآید، بدن هورمون هایی ترشح می کند که باعث سوخت و ساز چربی جهت تولید گرما میشوند. اگر دما به 15 درجه سلسیوس برسد، افزون بر این لرزشهای عضلانی نیز کمک میکنند تا بدن دوباره به دمای کارکردی بهینه خود دست یابد.
به گفته این زیست شناس: «البته حیوانات، اگر ذخایر انرژی خود را تمام کنند، نیز از خواب بیدار میشوند.» زیرا برای آنان فقط انتخاب بین مرگ در اثر گرسنگی یا تلاش برای یافتن چیز قابل خوردن باقی میماند. وقتی در وسط زمستان یک جوجه تیغی را در حال گشت و گذار میبینیم، بایستی آن را به یک محل نگهداری ببریم او احتمالاً از خواب بیدار شده است، چون ذخایر غذایی وی برای زمستان کافی نبوده است.
هایرمان میگوید: «البته این در مورد سنجابها صدق نمی کند.» آنها به خواب زمستانی نمیروند، بلکه فقط به اصطلاح در یک دوره آرامش زمستانی به سر میبرند. درواقع بیشتر اوقات را در لانه خود به سر میبرند و میخوابند، اما گاهی اوقات بیرون میآیند و به انبارهای غذایی مدفون شده خود سر میزنند. در طول مراحل خواب، ضربان قلب آنها کند میشود، اما دمای بدن بندرت کاهش مییابد. گورکن و موش کور نیز در زمستان زندگی آرامی را در پیش میگیرند.
برعکس، حیوانات زمستان خواب واقعی مثل جوجه تیغی، موش کوهی یا خفاش در پائیز تقریباً از یک حیوان خونگرم به یک حیوان خونسرد تبدیل میشوند. دمای بدن تا نزدیک دمای محیط کاهش مییابد و ضربان قلب و تنفس کاهش بارزی را نشان میدهد.
مدت زمان خواب زمستانی متفاوت است. برای مثال، جوجه تیغی سه تا چهار ماه و نوعی موش (که گزش آن خوابآور است) شش تا هفت ماه را در خواب زمستانی به سر میبرند.
البته در حیوانات زمستان خواب حقیقی دورههای کوتاه بیداری نیز وجود دارد، که طی این دورهها رفع حاجت میکنند و احتمالاً رختخواب جدیدی برای خود دست و پا میکنند. این بیدار شدن ناگهانی انرژی زیادی از حیوانات میگیرد و از این رو نباید زیاد و در مقطع زمانی نامناسب رخ دهد.
برگردان: خدیجه کاظم علیلو
